درسنامه آموزشی جغرافیا (2) کلاس یازدهم انسانی

همان‌طور که در فصل اول گفته شد، یکی از معیارهایی که براساس آن می‌توان نواحی را از یکدیگر متمایز نمود و مطالعه کرد، معیار اقتصادی است. اقتصاد، نظامی از تولید، توزیع، مبادله و مصرف کالاها و خدمات توسط گروه‌های مختلف اجتماعی در یک ناحیه است.

طبقه‌بندی فعالیت‌های اقتصادی

در گذشته، فعالیت‌های اقتصادی به سه گروه یا سه بخش عمده تقسیم می‌شدند. از دههٔ 1980 میلادی، یک بخش دیگر به بخش‌های قبلی افزوده شد و فعالیت‌های نوع چهارم، نام گرفت. به عبارت دیگر، امروزه فعالیت‌ها را به چهار گروه یا بخش تقسیم می‌کنند:

1- فعالیت‌های نوع اول: به فعالیت‌هایی گفته می‌شود که با استخراج و به‌دست آوردن مواد خام یا محصول از زمین یا دریا سر و کار دارند؛ مانند کشاورزی، زراعت، دام‌پروری، صید ماهی، جنگل‌داری و استخراج معدن.
2- فعالیت‌های نوع دوم: شامل فعالیت‌هایی است که طی آنها منابع و مواد اولیه در کارخانه‌ها تغییر شکل می‌یابند و به کالا تبدیل می‌شوند؛ مانند تولید انواع کالاهایی که در زندگی روزانه از آنها استفاده می‌کنیم. (صنعت)
3- فعالیت‌های نوع سوم: به فعالیت‌هایی گفته می‌شود که در فرایند آنها خدماتی به دیگران ارائه می‌شود؛ مانند حمل و نقل، بانکداری، امور پزشکی و درمانی، امور آموزشی، قضایی، خرید و فروش، تجارت و مانند آن. (خدمات)
4- فعالیت‌های نوع چهارم: بخشی از فعالیت‌های اقتصادی که فراهم کنندهٔ خدمات مربوط به جمع‌آوری و پردازش اطلاعات و فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی (ICT) و پژوهش و تحقیق و توسعه است.

نسبت اشتغال در فعالیت‌های چهارگانه در کشورها و نواحی مختلف جهان، متفاوت است. در برخی نواحی جهان، نسبت اشتغال در فعالیت‌های نوع اول و دوم، و در برخی دیگر فعالیت‌های نوع سوم و چهارم غلبه دارد.

کشاورزی

یکی از نیازها و نگرانی‌های مهم بشر امروز، تأمین غذاست و امنیت غذایی جزء اهداف و برنامه‌های مهم همهٔ کشورها محسوب می‌شود. به‌همین سبب، کشاورزی یک فعالیت بسیار مهم اقتصادی است. کشاورزی از گذشته‌های بسیار دور و شکل‌گیری اولین سکونتگاه‌ها در کنار رودها تا امروز، که تقریباً در همهٔ کشورها انجام می‌شود، اهمیت خود را در زندگی بشر حفظ کرده است.

نواحی عمدهٔ کشاورزی در جهان

برای طبقه‌بندی نواحی کشاورزی در جهان از معیارهای گوناگونی استفاده می‌شود؛ برای مثال، معیشتی یا تجاری بودن، اندازه و وسعت زمین، مالکیت زمین (شخصی، دولتی، اجاره‌ای و...) میزان سرمایه، نیروی انسانی و کاربرد ماشین‌آلات و فناوری و ... .

- به طور کلی، نواحی کشاورزی در جهان دو نوع‌اند: نواحی کشت معیشتی (غیر تجاری) و نواحی کشت تجاری.
در کشاورزی معیشتی تولید محصول یا پرورش دام بیشتر در حد مصرف خانوار کشاورز یا فروش محلی صورت می‌گیرد و میزان تولید و سود اقتصادی، کم است.

- در کشاورزی تجاری تولید محصول کشاورزی یا پرورش دام به منظور فروش در بازارهای داخلی یا صادرات به کشورهای دیگر و با هدف کسب سود انجام می‌شود. این نوع کشت به سرمایهٔ بسیار نیاز دارد و میزان تولید محصول نیز زیاد است.
کشاورزی تجاری به دنبال رشد جمعیت در جهان گسترش یافته است و هم در کشورهای پیشرفته و هم در کشورهای کمتر توسعه یافتهٔ جهان رواج دارد.

در این جدول، طبقه‌بندی نواحی کشاورزی بر اساس کشت‌های معیشتی و تجاری را مشاهده می‌کنید.

اکنون سه مورد از انواع کشاورزی تجاری جدول بالا را بررسی می‌کنیم:

الف- کشت غلّهٔ تجاری

- غلّات مانند گندم، برنج، ذرت، جو، چاودار و ارزن نقش مهمی در تأمین غذای مردم جهان دارند. در کشورهای آسیایی و افریقایی بخش عمدهٔ غذای مردم را غلات تشکیل می‌دهد.

میانگین تولید سالانهٔ غلات در جهان 1/5 میلیارد تن است که البته در سال‌های مختلف، کاهش یا افزایش می‌یابد.

از مهم ترین نواحی کشت غلهٔ تجاری در دنیا مزارع وسیع گندم در چین، هند، ایالات متحدهٔ امریکا، روسیه، کانادا، فرانسه و استرالیاست. این کشورها بخش عمدهٔ گندم جهان را تولید می‌کنند.

- ذرّت به‌طور وسیعی در اغلب نواحی دنیا کشت می‌شود. ایالات متحدهٔ امریکا حدود 40 درصد ذرت جهان را تولید می‌کند.

- برنج از غلات مهم است و نقش مهمی در تأمین غذای جهان دارد اما به دلیل اینکه به شرایط خاص آب و هوایی گرمسیری و نیمه گرمسیری و رطوبت هوا و آب زیاد وابسته است، در نواحی خاصی کشت می‌شود. بیشتر برنج دنیا در قاره آسیا، به ویژه آسیای شرقی و جنوب شرقی، کشت می‌شود. به جدول تولید کنندگان عمده برنج در زیر توجه کنید و تعدادی از آنها را نام ببرید.

- مزارع غلهٔ تجاری معمولاً بسیار بزرگ‌اند و کاشت و برداشت محصول در آنها به صورت ماشینی انجام می‌شود. گاه این مزارع به‌صورت یک شرکت یا اتحادیهٔ بزرگ اداره می‌شوند. در این نوع کشاورزی، معمولاً در کنار مزارع، کارخانه‌هایی برای تبدیل، بسته‌بندی و توزیع محصولات در بازارهای مصرف پدید می‌آید که در اصطلاح به آنها «کشت و صنعت» می‌گویند. معمولاً از بقایای برداشت غلات برای خوراک دام استفاده می‌شود.

- از دههٔ 1970 میلادی با انقلاب سبز و به کار بردن روش‌های علمی، بذرهای اصلاح شده، کود و آفت‌کش‌های شیمیایی و ماشین‌آلات، برخی کشورها موفق شدند تولید کشاورزی خود را به چند برابر افزایش دهند که از جملهٔ این کشورها می‌توان به فیلیپین و پاکستان اشاره کرد که در زمینهٔ تولید برنج به خودکفایی رسیدند.

ب- دامداری تجاری

در دامداری تجاری، دامداران برای تولید گوشت، شیر و سایر لبنیات یا پشم به نگهداری از دام‌ها و پرواربندی آنها با استفاده از تجهیزات مدرن و روش‌های علمی اقدام می‌کنند. این‌گونه دامداری‌ها ممکن است در کنار مزارع بزرگ غلهٔ تجاری ایجاد شوند و از بقایای محصولات کشاورزی برای تغذیهٔ دام استفاده کنند.

ایالات متحدهٔ امریکا، اتحادیهٔ اروپا، استرالیا، زلاندنو، آرژانتین و برزیل از مهم‌ترین مراکز دامداری تجاری در جهان هستند.

پ- کشت تک محصولی تخصصی (پلانتیشن)

به تصاویر زیر توجه کنید؛ آیا تاکنون فکر کرده‌اید که محصولاتی چون موز، قهوه، آناناس و کاکائو که در نواحی بسیار دور از ما کشت می‌شوند، چگونه به‌دست ما می‌رسند؟

* این محصولات استوایی در مزارعی که به «پلانتیشن» معروف است، پرورش داده می‌شوند. پلانتیشن عبارت است از زمین‌های وسیع کشاورزی که به تولید یک محصول خاص اختصاص دارد. این محصولات برای صادرات و عرضه به بازارهای فروش جهانی تولید می‌شوند. مزارع محصولات خاص نواحی گرم و مرطوب استوایی در کشورهای مجاور استوا در قاره‌های آسیا، افریقا و امریکای جنوبی قرار دارند.

- در گذشته، وقتی اروپاییان قارهٔ امریکا را کشف و به آنجا مهاجرت کردند و در آنجا ساکن شدند، برخی از تاجران ثروتمند، مزارع تجاری وسیع تک‌محصولی (پلانتیشن) را به‌ویژه در جنوب ایالات متحده احداث کردند.

مالکان سفیدپوست و ثروت‌مند، بردگان سیاه‌پوست را استثمار و به کار در این مزارع مجبور می‌کردند و از راه تجارت این محصولات، سود بسیاری به‌دست می‌آوردند. کارگران مجبور بودند ساعت‌های زیادی در هوای گرم و مرطوب برای اربابان کار کنند؛ در حالی که از هرگونه حقوقی محروم بودند و همواره مجازات و تنبیه می‌شدند.

- امروزه صاحبان اغلب مزارع تک محصولی تخصصی (پلانتیشن‌ها) شرکت‌های بزرگ، به‌ویژه شرکت‌های چندملیتی هستند؛ زیرا این‌گونه مزارع به سرمایه‌گذاری زیادی نیاز دارند. شرکت‌های چندملیتی شرکت‌هایی هستند که معمولاً بخش مرکزی آنها در کشورهای پیشرفتهٔ صنعتی قرار دارد و شعبه‌ها و کارخانه‌های مونتاژ آنها در سایر نواحی ایجاد شده‌اند. این شرکت‌ها در خارج از مرزهای کشور مبدأ فعالیت می‌کنند.

شرکت‌های چندملیتی، که عمدتاً امریکایی و اروپایی هستند، با احداث این مزارع در کشورهای نواحی استوایی سرمایه‌گذاری می‌کنند و از نیروی کارگر ارزان قیمت آنها در مزارع خود بهره می‌برند. برخی از این شرکت‌ها سالیانه میلیاردها دلار از تولید و صدور این محصولات، سود به‌دست می‌آورند.

- بیشتر مزارع تک‌محصولی نواحی استوایی در نزدیکی ساحل دریاها واقع شده‌اند تا بتوان از کشتی برای صدور محصولات به نواحی مختلف جهان استفاده کرد.

- از نظر کارشناسان محیط زیست، در کشت تک‌محصولی، به‌دلیل اینکه مزارع سالیان متمادی به کشت یک محصول اختصاص می‌یابند، خطر فرسایش و ضعیف شدن خاک زیاد است. به علاوه، استفادهٔ مداوم و زیاد از کودها و آفت‌کش‌های شیمیایی در این مزارع نیز به محیط زیست این نواحی آسیب می‌رساند.

بحران گرسنگی در جهان

گرسنگی و سوءتغذیه از مسائل مهم جهان امروز است. براساس گزارش فائو، بیش از 800 میلیون نفر از مردم جهان به سوءتغذیه دچارند و میلیون‌ها نفر گرسنه در قاره‌های آسیا، افریقا و امریکای لاتین و حوزهٔ کارائیب زندگی می‌کنند. در یکی دو دههٔ اخیر، مردم کشورهایی چون زامبیا، ماداگاسکار، اتیوپی، چاد، سودان، افغانستان و یمن با مشکل گرسنگی، دست به گریبان بوده‌اند. کودکان، قربانیان اصلی سوءتغذیه محسوب می‌شوند و گرسنگی آسیب‌های جدی و جبران‌ناپذیر چون ناتوانی یادگیری و مرگ زودرس به آنها وارد می‌کند.

جهان قابلیت تولید غذای کافی برای همهٔ جمعیت را دارد. پس علت گرسنگی و دسترسی نداشتن گروه‌هایی از مردم جهان به غذا چیست؟

علت اصلی گرسنگی «فقر» است. بی‌عدالتی، یعنی توزیع نابرابر درآمدها، در جهان موجب می‌شود عده‌ای قادر به خرید مواد غذایی نباشند. جنگ‌ها و مهاجرت‌های اجباری عامل دیگر فقر و بی‌پولی و به دنبال آن گرسنگی محسوب می‌شوند. تغییرات آب و هوایی و وقوع خشکسالی، سیل، طوفان و نظایر آن نیز موجب کاهش ذخیره جهانی غلات و بالا رفتن قیمت‌های مواد غذایی می‌شوند و در نتیجه، بر ناتوانی مردم در خرید غذا و افزایش گرسنگی تأثیر می‌گذارند.

صنعت

امروزه بسیاری از کالاهایی که در زندگی روزانه از آنها استفاده می‌کنیم در کارخانه‌ها تولید می‌شوند. زندگی بشر امروز به انواع صنایع کارخانه‌ای، شامل ماشین‌آلات و ابزار، الکترونیک، پوشاک و نساجی و چرم، محصولات غذایی، چوب و کاغذ، صنایع شیمیایی و دارو و ... وابسته است.

آیا می‌توانید از هر یک از این صنایع، کالایی مثال بزنید که در زندگی روزانه از آن استفاده می‌کنید؟

صنایع کارخانه‌ای، تقریباً در همه کشورها وجود دارد، اما نواحی جهان از نظر تعداد صنایع، کمیت و کیفیت تولیدات کارخانه‌ای و همچنین سودی که از راه صدور کالاهای صنعتی به‌دست می‌آورند، یکسان نیستند. مهم‌ترین نواحی صنعتی یا قطب‌های صنعتی جهان عبارت‌اند از:

الف) امریکای شمالی: شامل ایالات متحده امریکا و کانادا است. نواحی صنعتی ایالات متحدهٔ امریکا بیشتر در شمال شرق و از کوه‌های آپالاش تا دریاچه‌های پنج‌گانه گسترده شده‌اند.

ب) اروپای غربی: مهم‌ترین نواحی صنعتی اروپا در غرب این قاره قرار دارند. ناحیهٔ رور در کشور آلمان و نواحی صنعتی انگلستان، فرانسه و شمال ایتالیا از نواحی صنعتی مهم در جهان هستند.

پ) مشرق، جنوب و جنوب شرقی آسیا: ژاپن از مهم‌ترین نواحی صنعتی در این بخش از جهان است. چین در دو دههٔ اخیر در زمینهٔ صنعت به رشد قابل ملاحظه‌ای دست یافته و به یک قدرت صنعتی جهانی تبدیل شده است. هند نیز، به ویژه در ناحیهٔ کلکته و بمبئی، از نظر توسعهٔ صنعت اهمیت جهانی یافته است. کشورهای کرهٔ جنوبی، تایوان، مالزی و سنگاپور در چند دههٔ اخیر به تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم کالاهای صنعتی در جهان تبدیل شده‌اند.

ت) روسیه و اروپای شرقی: ناحیهٔ مسکو، قفقاز، ولگا (در کشور شوروی سابق) و جمهوری‌های چِک و لهستان از اروپای شرقی، نواحی صنعتی مهم این بخش هستند.

صنایع نو با فناوری پیشرفته

شاید پیش از این اصطلاح صنایع «های تِک» (High Technology) را شنیده باشید. این صنایع که به‌طور عمده با میکروالکترونیک‌ها و ریزپردازنده‌ها سروکار دارند، در سی‌سال اخیر در جهان رشد قابل توجهی یافته‌اند. صنایع الکترونیک شامل رایانه‌ها و تجهیزات آنها، وسایل صوتی و تصویری، تلفن‌های هوشمند همراه، صنایع هوافضا، لیزر، روبات‌ها و زیست‌فناوری، انرژی‌های نو، مهندسی پزشکی و به‌طور کلی، صنایع‌ دانش‌بنیان از جمله صنایع نوین یا «های تک» هستند. این صنایع، با فعالیت‌های اقتصادی نوع چهارم ارتباط نزدیکی دارند.

ویژگی‌های مهم صنایع نو

- این صنایع عمدتاً بر محور فناوری پیشرفته و استفاده از متخصصان و محققان قرار دارند.
- پیشرفت آنها بر مبنای نوآوری و رقابت است (برای مثال، تولیدکنندگان گوشی‌های تلفن همراه هر ساله گزینه‌های جدیدی به مدل‌های قبلی اضافه می‌کنند تا از سازندگان دیگر جلو بیفتند و در رقابت، سود بیشتری نصیب خود کنند).
- این صنایع ناگزیر به برقراری ارتباط با فناوری‌های روز دنیا و صادر کردن کالاهای تولید شده به کشورهای دیگر جهان‌اند.

پارک‌های علم و فناوری

امروزه کشورها سعی می‌کنند با ایجاد پارک‌های علمی و فناوری، صنایع نو را گسترش دهند. این پارک‌ها معمولاً در نزدیکی قطب‌های صنعتی ایجاد می‌شوند و از تحقیقات دانشگاهی استفاده می‌کنند. در این مناطق، آزمایشگاه‌های متعدد تحقیقاتی و پژوهشگرانی که به ابداع و نوآوری مشغول‌اند، تمرکز یافته‌اند.

کشور ایران تلاش می‌کند با پیشرفت در صنایع نوین و فناورانه، هم نیازهای داخلی را برطرف کند و هم با تولید و صدور کالاهای صنعتی پیشرفته، در بازارهای جهانی جایگاهی به‌دست آورد.

درّهٔ سیلیکون کجاست؟

درهٔ سیلیکون (سیلیکون وَلی) از اولین و مهم ترین نواحی صنایع نو و دارای فناوری پیشرفته در جهان است و به آن قلب صنایع فضای مجازی جهان نیز می‌گویند.

این دره در جنوب‌شرقی سانفرانسیسکو در ایالت کالیفرنیا قرار دارد و نام آن از تعداد زیادی شرکت‌های تولیدکنندهٔ «تراشه‌های سیلیکونی» که اولین بار در این منطقه مستقر شده‌اند، گرفته شده است.

صدها شرکت بزرگ مرتبط با نرم‌افزار رایانه و اینترنت و پردازش اطلاعات جهان در این ناحیه مستقرند. این منطقه صدها مهندس و مخترع و محقق از سراسر جهان را به خود جذب کرده است که در مراکز پژوهش و دانشگاهی و آزمایشگاهی آن مشغول به کارند. شرکت‌های مستقر در درهٔ سیلیکون هم با یکدیگر تبادل اطلاعات دارند و هم برای کسب سود بیشتر به رقابت شدید تجاری می‌پردازند.

مردم جهان با خرید محصولات این شرکت‌ها، همه ساله میلیون‌ها دلار پول به «سیلیکون ولی» می‌فرستند!

خدمات

بخش خدمات، فعالیت‌های متنوعی را در بر می‌گیرد و گسترش فعالیت‌های خدماتی بر چشم‌انداز و منظرهٔ شهرها تأثیرات بسیاری می‌گذارد. مؤسسات و نهادهای مالی، بانک‌ها، مؤسسات گردشگری و مجتمع‌های رفاهی، مؤسسات حمل و نقل، مراکز درمانی - آموزشی و ... موجب پیدایش ساختمان‌های بلندمرتبه و برج‌های عظیم در شهرها شده‌اند. مراکز خرید و مجتمع‌های تجاری چندطبقه که هم بخش خرید و هم بخش‌های تفریحی دارند، در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان گسترش یافته‌اند. این مراکز معمولاً طراحی و معماری مشابهی دارند.

یکی از فعالیت‌های مهم بخش خدمات، تجارت است که نقش مهمی در اقتصاد جهان دارد و در درس بعد، آن را بررسی می‌کنیم.